Hoe meet je iets wat niet bestaat?

Nog tot eind september looft het sceptisch genootschap SKEPP 1 miljoen euro uit aan iedereen die kan bewijzen dat hij/zij over een paranormale gave beschikt. Afgelopen zaterdag vond voor het eerst in ons land een experiment plaats met een kanshebber.

 

Een verzorgde bungalow in een rustige Limburgse verkaveling, op de eerste zaterdag van de zomervakantie. We bevinden ons in de veranda met vijf leden van SKEPP, de Stichting voor Kritische Evaluatie van Pseudo-Wetenschap en het Paranormale, waaronder de voorzitter en de penningmeester. Zijn ook aanwezig: de bewoner van het huis, René Berckmans (75), zijn echtgenote, hun kleinzonen Arnoud en Fabian, zijn neef Jos, drie journalisten en een fotograaf. Er komt koffie op tafel en lekkere versgebakken cake. Johan Torfs, werkend lid van SKEPP en vandaag tevens testcoördinator, neemt het woord. Hij leest een document voor met daarin deze cruciale passage: ‘René Berckmans heeft een systeem ontwikkeld waarmee hij aardstralen in zijn tuin naar believen kan onderbreken of doorlaten. Dat systeem kan door een derde bediend worden, waarna RB, door meting boven de aardstraal, kan vaststellen of de aardstraal al dan niet onderbroken is.’

Na de ondertekening van het document door beide partijen trekken we de tuin in. Het gezelschap loopt wat onwennig onder een pergola door. Vlak naast een schuurtje houden we halt. René wil liever niet dat er foto’s van worden gemaakt, maar de neutralisator die hij uit de grond haalt, ziet er op het eerste gezicht heel gewoon uit. Wie niet beter weet, zou kunnen denken dat het de bovenkant van de steel van een zwabber is. Dat is het ook, maar het gaat om wat erin zit, het resultaat van meer dan zeven jaar zoeken, experimenteren en herbeginnen.

Wat zijn aardstralen? Volgens de officiële wetenschap bestaan ze niet. Volgens mensen die er in geloven, zijn het mysterieuze stralen die hoofdpijn, slapeloosheid, gewrichtspijn kunnen veroorzaken, zeker als ze het huis doorkruisen ter hoogte van de slaapkamer.

In 2002 riep SKEPP de Sisyphus-prijs in het leven. Die belooft 10.000 euro aan iedereen die objectief kan bewijzen over een paranormale gave te beschikken. Dankzij een Antwerpse zakenman die anoniem wil blijven is het prijzengeld van 1 oktober vorig jaar tot 30 september 2013 tijdelijk verhoogd tot 1 miljoen. Niet dat zulks al heeft geleid tot een toevloed aan kandidaten die hun gave willen verzilveren. Volgens SKEPP hebben zich tot nog toe slechts een twintigtal mensen aangediend, die na een eerste screening allemaal door de mand zijn gevallen. De geringe belangstelling is voor SKEPP-voorzitter Paul De Belder een sterke indicatie dat paranormale gaven niet bestaan en dat de echte charlatans en kwakzalvers liever wegblijven: ‘Waarom zou een sjoemelaar die enkele honderdduizenden per jaar verdient met pseudo-geneeskunde zijn reputatie op het spel zetten voor een schamel miljoen?’

 

De schriftjes

Dat SKEPP vandaag dan toch een heuse test uitvoert, is hoogst uitzonderlijk. In de gepensioneerde meet-en regeltechnicus René Berckmans heeft SKEPP iemand gevonden die te goeder trouw lijkt te zijn, niet uit is op geld of roem en wiens claim op objectieve wijze kan worden geverifieerd. Berckmans geraakte zeven jaar geleden in de ban van aardstralen. ‘Een boerengezin uit de buurt had geweldige problemen met aardstralen, of beter gezegd waterstralen. Die worden veroorzaakt door ondergrondse wateraders. Het is zoals met een generator: de spoelen ontwikkelen een spanning als ze door een magnetisch veld draaien.’ Berckmans werkte zijn hele leven voor Philips als ontwikkelaar. Als hij technische oplossingen bedenkt, doet hij dat in de eerste plaats als elektrotechnicus.

Het geplaagde boerengezin liet René niet los. Hij verdiepte zich in de literatuur over aardstralen en begon aan experimenten, die hij allemaal zorgvuldig in schriftjes bijhoudt. Op een dag boekte hij zijn eerste succes met de koperen spoel van een oude tv-beeldbuis op de aardstraal. De straal leek minder sterk. René ontwierp tientallen neutralisatoren in schijfvorm en in buisvorm, die hij allemaal genummerd bijhoudt. Welke componenten er precies inzitten, daar doet hij als een echte uitvinder het zwijgen toe.

Meten is weten, dat geldt ook hier. Probleem is dat er geen verifieerbaar meettoestel bestaat om aardstralen te meten. Aardstralen en wateraders worden sinds eeuwen in kaart gebracht door wichelroedelopers, door de wetenschap weggezet als charlatans, of in het beste geval goedgelovige zielen die het slachtoffer zijn van autosuggestie. De wetenschap verklaart de werking van de wichelroede met het ideomotorisch effect: door suggestie bepaald onbewust motorisch gedrag. Een traditionele houten wichelroede gaat ook René Berckmans’ petje te boven. Hij verkiest twee L-vormig gebogen stukken koperdraad, die hij baguetten noemt. Wanneer René met de baguetten over een actieve aardstraal loopt, bewegen de koperdraden zich naar elkaar toe en kruisen ze. Maakt zijn wichelroede 2.0 echt het verschil? We zullen het gauw weten.

Het experiment gaat van start. Johan Torfs opent een verzegelde envelop waarin instructies staan volgens een gerandomiseerd patroon. Zo weet Johan wanneer hij de buis met de neutralisator in de grond moet steken. Aan de andere kant van de pergola zal René Berckmans meten of de straal al dan niet onderbroken is (lees: of de buis al dan niet in de grond zit). Hij mag ook zijn kleinzonen raadplegen die aan de zijkant van het huis hun metingen uitvoeren. Er mag onder geen beding informatie worden uitgewisseld tussen Johan en de andere aanwezigen over de stand van de buis. Johan, René en de kleinzonen worden elk vergezeld van een getuige. Een fotograaf van Skepp legt na elke proef de stand van de buis vast in het gezelschap van de getuigen.

Een scenarist van In de gloria zou het tafereel niet al te hard moeten bijkruiden. Aan de ene kant zijn er de SKEPP-leden die zo respectvol mogelijk met het gegeven proberen om te gaan, maar hun scepticisme soms moeilijk kunnen verbergen. Aan de andere kant is er René, bij wie onder zijn rustige en beheerste uiterlijk de emoties woelen. ‘Dit is erger dan een examen,’ zucht hij. Van de ene kant is hij heilig overtuigd van de werking van zijn neutralisator. Van de andere kant beseft hij dat het aartsmoeilijk is zijn overtuiging onder gecontroleerde omstandigheden te bewijzen. Bovendien vreest hij een toeloop van mensen die door hem geholpen zouden willen worden. Mogen wij u, beste lezer, dan ook vriendelijk verzoeken de heer Berckmans niet lastig te vallen met uw vragen over aardstralen?

 

De mens als batterij

Veertien keer op rij brengt Johan Torfs de buis in positie en telkens schrijdt René Berckmans in opperste concentratie over het grasveld voor een meting met de baguetten. Soms zien we de stukken koperdraad elkaar kruisen ter hoogte van de door hem op een plattegrond aangegeven water- en aardstralen die door zijn tuin lopen, soms niet. Achter het hoekje staan de kleinzonen van 16 en 17, aanvankelijk supergeconcentreerd, maar naarmate de tijd vordert steeds speelser. In welke stand de buis zich bevond en welk antwoord René telkens laat vastleggen, blijft voorlopig geheim.

Is het experiment waterdicht? Wie garandeert dat de informatie uit de envelop niet op een of andere manier tot bij René is geraakt? Kunnen we volledig uitsluiten dat Berckmans SKEPP in het ootje wil nemen? Waarom gaat SKEPP eigenlijk zo ver mee in de logica van een systeem dat volgens hen op drijfzand berust? Het is belangrijk dat de test op bekend terrein plaatsvindt, legt Paul De Belder uit. ‘Anders kunnen mensen te makkelijk beweren dat het niet lukt omdat ze uit hun vertrouwde omgeving zijn weggehaald. Daarom voeren we de proef zoveel mogelijk op het ritme van de proefpersoon uit. Wij willen tonen dat we niet alleen maar kritisch zijn, maar voor alles openstaan. Maar we verwachten wel dat een claim verifieerbaar is.’

René Berckmans heeft zijn twijfels. ‘De neutralisator onderbreekt meteen een aardstraal, maar het is niet zo dat de straal direct op volle kracht terugkomt als je de buis uit de grond trekt. Zo’n aardstraal heeft tijd nodig om op volle kracht terug te komen. De hele oppervlakte moet opnieuw met energie gevuld worden.’ Daarom mag René na de manipulatie van de buis telkens tien minuten wachten tot de straal terug op volle kracht doorkomt.

Minuten worden uren. René begint tekenen van vermoeidheid te vertonen. ‘Mijn batterij raakt leeg, ik voel het niet meer,’ zegt hij. ‘De mens is als een batterij, die kan ook leeg lopen.’ Ook andere factoren dragen ertoe bij dat wichelroedelopen niet meteen een exacte wetenschap genoemd kan worden. René heeft vroeger al ondervonden dat het eten van wortelen of chocola hem verhindert aardstralen te voelen, maar dat is na anderhalf uur gelukkig over.

Na veertien keer wichelroedelopen zit het experiment erop. De resultaten zijn precies wat Skepp had verwacht. René had het 8 van de 14 keer bij het rechte eind – de waarschijnlijkheidsfactor is 50%. De wetenschap zegeviert, maar René is niet plots gaan twijfelen aan het bestaan van aardstralen. ‘Het belangrijkste is dat ik dat boerengezin heb geholpen’, zegt hij. ‘Wat ik vandaag heb geleerd? Dat het heel moeilijk is om het bestaan van aardstralen te bewijzen. Dat je niet ongestraft mag spelen met de natuur, door aardstralen herhaaldelijk te onderbreken en weer vrij te laten. Trouwens, omdat de aardstralen na een onderbreking zoveel tijd nodig hebben om terug te komen, heb ik vandaag niet mijn sterkste neutralisator gebruikt.’

 

Ongeredigeerde versie van het op 3 juli in Knack verschenen stuk.