Klimaatverandering heeft altijd al een invloed gehad op de menselijke beschaving, de landbouw en de economie. Wat is de belangrijkste les die we kunnen leren uit het verleden?
Brian Fagan: “De belangrijkste les is dat we nu veel kwetsbaarder zijn dan ooit tevoren, omdat er zoveel meer mensen op de wereld zijn. Steden als Miami en Amsterdam die amper boven de zeespiegel uitsteken, of er zelfs onder liggen, zijn uiterst kwetsbaar. In vroegere beschavingen telde een stad misschien 5.000 mensen en was het makkelijker om ze te verhuizen. Dat is nu vaak geen optie.
Een voordeel is dat we betere technologie hebben dan ooit tevoren en beter kunnen voorspellen wat er gaat gebeuren. Maar in vergelijking met de Lage Landen is de situatie elders beangstigend, niet alleen in een land als Bangladesh, maar ook voor een stad als Shanghai. We moeten ons dringend beraden over de vraag hoe we tientallen miljoenen mensen kunnen verplaatsen, want het land waar zij wonen, dreigt onder de zeespiegel te verdwijnen. Ze worden trouwens niet alleen bedreigd door de stijging van het zeeniveau, maar ook door orkanen en ander extreem weer.”

U beschouwt droogte als een nog grotere bedreiging dan overstromingen. Wat verwacht u van de komende eeuw?
Brian Fagan: “We zullen ons eerst en vooral moeten bezighouden met het recycleren van water en het beperken van het watergebruik. In het licht van de dreigende tekorten aan drinkwater, moeten we het menselijk gedrag veranderen. Dat gebeurt nu al. Los Angeles is bijvoorbeeld bezig met het opvangen van regenwater om watervoerende lagen terug aan te vullen. Ook de recyclage van water zoals in Singapore kan tot navolging strekken.”

Klimaatverandering heeft in het verleden niet alleen negatieve, maar ook positieve effecten gehad. Geldt dat ook voor de toekomst?
Brian Fagan: “Zeker wel. We zijn geneigd om vooral te focussen op dreigende rampen en apocalyptische toestanden, maar er zijn ook voordelen. Het ziet er bijvoorbeeld goed uit voor de landbouw in Canada. Je krijgt eigenlijk een herverdeling van plekken waar voedsel wordt gekweekt. Voor het Amerikaanse Zuid-Westen is dat slecht nieuws, want daar zullen we met grote droogtes te kampen krijgen. Een constante is dat de geschiedenis zich herhaalt. De tsunami van vorig jaar in Japan is voorafgegaan door vele andere. Ook Europa is in het verleden door tsunami’s getroffen, zoals uit geologisch onderzoek blijkt.”

Waarom vergeten we zo makkelijk de klimaatrampen uit het verleden?
Brian Fagan: “Waarom kunnen mensen zo moeilijk geloven dat er ooit een watertekort zal zijn? Ze draaien de kraan open en er stroomt water uit. Ze staan er niet bij stil waar het water vandaan komt. Ook met orkanen en tornado’s zie je dat patroon van ontkenning. Soms grijpt de mens wel in ten gevolge van een catastrofe, of verhuizen mensen, maar al te vaak verkiezen we te vergeten.”

Waarom is de wereld meer bezig met temperatuurstijging dan met watertekort, terwijl dat laatste volgens u een groter probleem is.
Brian Fagan: “Temperatuursveranderingen spreken meer tot de verbeelding, omdat we ze associëren met ijstijden. Het omgekeerde, toenemende temperaturen, zijn we gaan associëren met smeltend ijs en stijgend zeeniveau. Allemaal veel dramatischer klinkend dan droogte. Toch kan je er niet omheen: stijgende wereldtemperaturen betekenen onvermijdelijk meer droogte op veel plekken. Een moeilijk probleem om te verkopen in de media, helaas.”

Hoe kunnen we de dreigende droogte bekampen?
Brian Fagan: “Als we de geschiedenis van water overschouwen, valt het op dat alles fundamenteel veranderd is in de laatste tweehonderd jaar, door de industriële revolutie en het gebruik van fossiele brandstoffen. Dat gaf de mens de kans om water uit diepere aquifers of watervoerende lagen op te pompen. Het is trouwens niet toevallig dat de geschiedenis van water oppompen begint met het leegpompen van steenkoolmijnen.
Zo lang de mens alleen afhankelijk was van de zwaartekracht om aan water te geraken, leefde er een bewustzijn dat de watervoorraad beperkt was. In oude beschavingen werd water met veel meer respect behandeld. De religieuze connotaties van water gaan tienduizenden jaren terug. Rituelen brachten de mensen respect voor water bij. Maar bij de Grieken en de Romeinen werd water een product net als alle andere.”

“Het grootste probleem is dat de mens te weinig op lange termijn denkt. Een van de redenen waarom ik er echt naar uitkijk om naar België te komen, is dat België en Nederland de waterhuishouding op de lange termijn bekijken. Dat geeft jullie een een enorm voordeel. In vergelijking met wat jullie doen, zijn de maatregelen van Japan tegen tsunami’s een lachertje.”

Vanuit wereldperspectief gezien: welke evoluties stemmen u hoopvol en wat maakt u bezorgd?
Brian Fagan: “Zorgwekkend is het feit dat er nog altijd mensen zijn die klimaatverandering ontkennen. Hoopgevend vind ik het feit dat meer en meer mensen zich bewust worden van de water- en droogteproblematiek en beseffen dat je dit moet aanpakken vanuit een langetermijnperspectief. Al moet ik daarbij opmerken dat we nog te veel aan onszelf denken en te weinig aan onze kleinkinderen. Positief is voorts het feit dat de wetenschap het klimaat beter begrijpt dan ooit tevoren. Maar de belangrijkste les die de geschiedenis ons kan leren, is het feit dat we mensen zijn, homo sapiens, een slimme soort die in staat is om te denken, te plannen, te innoveren en oplossingen te zoeken zoals geen enkel ander dier dat kan. Ja, er zullen verschrikkelijke rampen plaatsvinden en er zullen vele doden vallen, maar we zullen kunnen improviseren en voortleven zoals we dat altijd hebben gedaan. De grote uitdaging bestaat erin dat we met meer mensen zijn dan ooit tevoren en dat de problemen groter zijn dan ooit tevoren. Ben ik optimistisch? Ja. Ik denk dat we, ondanks de vele slachtoffers, uiteindelijk zullen overleven als mensheid.”

Verschenen in Argus Actueel op 26/4/12

Het 7.900 km² grote Nationaal Park Virunga in de Democratische Republiek Congo is de parel aan de kroon van de Afrikaanse wildparken. Virunga is het oudste Afrikaanse nationaal park, in 1925 opgericht door de Belgische kolonisator onder de naam Albert Nationaal Park en in 1979 door de Unesco uitgeroepen tot Werelderfgoed. De biodiversiteit is er fenomenaal: vijftig procent van alle planten- en diersoorten die leven in sub-Sahara Afrika komen voor in dit gebied, dat net iets kleiner is dan de provincies West- en Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant samen en dat in hoogte varieert tussen de 680 en 5109 meter. Van alle nationale parken in Afrika biedt Virunga, mede dankzij de hoogteverschillen, de meest diverse habitats: steppe, savanne, lavavlakten, moerassen, laagland, Afromontane wouden, Afro-alpine vegetatie, de massieven van Virunga en Rwenzori, met hun ijsvelden en de twee meest actieve vulkanen van Afrika. Virunga park is bovendien de plek die 200 van de 720 overblijvende hooglandgorilla’s ter wereld als hun thuis beschouwen.

Bedreigd paradijs

Dit Aards Paradijs wordt ernstig in zijn voortbestaan bedreigd door de steeds toenemende bevolkingsdruk, burgeroorlogen, het gebrek aan law and order, stropers, corruptie, illegale houtkap en houtskoolproductie. Alsof dat allemaal nog niet erg genoeg is, dreigt nu ook oliewinning een onherstelbare impact te hebben op mens en milieu. Het leek nochtans beter te gaan met Virunga de laatste jaren. De nieuwe directeur, Emmanuel De Merode, kiest voor ecotoerisme en zet in op veiligheid. Dertig procent van de recette van het park vloeit terug naar openbare werken die ten goede komen aan de bevolking die in en om het park woont. WWF heeft een succesvol project lopen, waarbij duurzame houtskool en efficiënte oventjes een aantrekkelijk alternatief bieden voor illegale houtkap. Maar ondertussen werd door de Congolese regering een concessie verleend aan de Britse maatschappij SOCO International om naar olie te speuren in het hart van het beschermde natuurpark. Aanvankelijk zijn alleen verkenningen per vliegtuig gepland, later ook seismische testen. Voor beide ondernemingen heeft SOCO de officiële Congolese toelatingen op zak.

Natuurbeschermingsorganisaties zoals WWF trekken aan de alarmbel. Marc Languy, Conservation Director for Central Africa, stelt: ‘Na jaren van gewapende conflicten, is het hartverscheurend om te zien hoe een oliemaatschappij de mensen en de dieren van het park door winstbejag in gevaar brengt. Oliewinning zal het park niet alleen schade toebrengen via boringen en vervuiling. Ook de bijbehorende toestroom van mensen brengt een risico met zich mee voor verdere conflicten die een vernietigende invloed kunnen hebben op de levens van de lokale gemeenschappen en de bedreigde soorten in het park.’

De toestemming voor exploratie is redelijk Kafkaiaans als je weet dat de Congolese kaderwet op de natuurbescherming olie-exploratie en -ontginning illegaal verklaart, stipt de Congolese natuurbeschermer René Ngongo aan. De UNESCO en verschillende Belgische volksvertegenwoordigers hebben al met klem geprotesteerd tegen de gang van zaken. En ook de lokale bevolking blijft niet bij de pakken neerzitten en lanceerde op 24 maart een oproep aan de regering, de internationale gemeenschap en SOCO om het contract te herzien en de wet toe te passen.

SOCO reageert

De Britse olie-exploratie- en productiemaatschappij waarrond het allemaal draait, tracht inmiddels de internationale en lokale gemeenschap gerust te stellen. Onder het kopje ‘Corporate Responsability’ belooft het bedrijf plechtig om nooit te opereren in extreem waardevolle gebieden, zoals de beschermde zone van de Virunga Vulkanen, de Mikeno-sector waar de gorilla’s verblijven en het regenwoud van de Virunga Mountains. Wat betreft de mogelijke oliewinning in andere beschermde gebieden, is SOCO er naar eigen zeggen van overtuigd dat die deels ten goede zullen komen aan de bevolking, zullen bijdragen tot stabiliteit in de regio, de verbetering van de plaatselijke levensstandaard en het milieu. De UNESCO van zijn kant drukt nogmaals zijn ‘grote bezorgdheid’ uit en herinnert eraan dat ‘olie- en mijnexploratie en -exploitatie specifiek verboden zijn in de beschermde delen van de Democratische Republiek Congo via de wet van 1969 en de mijn- en natuurbeschermingswet van 2002.’ Het belooft nog een spannende strijd te worden tussen unieke natuur en zakelijke belangen.

Verschenen in Argus Actueel, 12/4/12

Hoe vult u het begrip financiële planning in?

‘Wij kiezen bij Stremersch, Van Broekhoven & Partners voor onafhankelijke feeonly planning. Ons businessmodel is gebaseerd op analyse, punt uit. Wij werken aan een vaste prijs: we schatten de tijd in die we voor een dossier nodig hebben en vermenigvuldigen die met ons uurtarief dat afhankelijk is van de complexiteit van het dossier. We vertellen u hoe u uw vermogen best structureert, maar wij verkopen geen producten en werken niet op commissie.’

U bent er niet alleen voor de (zeer) vermogende klant?

‘Wij kunnen zowel raad geven bij heel basic kwesties als brugpensioen als bij het opzetten van vennootschapstructuren. Ik vind overigens dat iedereen minstens één dag per jaar zou moeten vrijmaken om met zijn financiën bezig te zijn, om alle ins en outs op een rijtje te zetten en de vergelijking te maken met het jaar ervoor. Ten tweede moet je ook bepalen waar je zit ten opzichte van je uiteindelijke financiële doel. Ik vind het belangrijk om een concrete target te hebben.’

Wat is uw target?

‘Op een realistische manier zo snel mogelijk voldoende middelen verwerven om alleen nog voor mijn plezier inkomen uit arbeid te verwerven en niet uit economische noodzaak. Ik heb een bepaalde levensstandaard die ik in stand wil houden, ik heb jonge kinderen die ik nog wil laten studeren en die zich moeten settelen: dat speelt allemaal mee in de berekening. Je hebt snelmeerdere honderdduizenden euro’s nodig om zonder zorgen en niet al te gek te kunnen leven.’

Zijn er niet te veel onzekere factoren zoals beursschommelingen en de wisselende waarde van vastgoed om van echte planning te kunnen spreken?

‘Het zit hem in de juiste diversificatie. Uit onze technische modellen blijkt dat er correlaties zijn tussen de verschillende deelcomponenten en zo bepalen we de ideale combinatie van vastgoed, aandelen en spaargeld.’

Hoe is uw vermogen gestructureerd?

‘In de eerste plaats moeten je fundamenten goed zijn. Daarmee bedoel ik dat je zes maanden zonder inkomen probleemloos moet kunnen overbruggen met voldoende liquiditeit. Je moet voldoende buffer hebben tegen onverwachtse risico’s, maar die risico’s ook tijdig herwegen. Bijvoorbeeld: als je huis is afbetaald, heb je minder buffer nodig. Anderzijds zorg ik zelf voor extra liquiditeit om indien nodig aan mijn bedrijven te lenen, want dat is handiger en voordeliger dan geld van een financiële instelling te lenen. Mijn groepsverzekering is dan weer essentieel in mijn pensioenopbouw.’

Welke rol speelt vastgoed in uw portefeuille?

‘Mijn vrouw en ik bezitten vastgoed in de mate dat we het zelf kunnen opvolgen. Ook hierin is de juiste structurering van primordiaal belang. Je moet goed je huiswerk maken en je verzekeren van een degelijk rendement. Je lening terugbetalen met de huurinkomsten is tegenwoordig ondenkbaar. Ik reken op de meerwaarde, in het besef dat ik in de loop der jaren nog zal moeten bij investeren.’

Hoe zit het met uw financiële beleggingen?

‘Ik probeer systematisch aandelen te kopen. Elke maand vul ik mijn aandelenportefeuille voor een bepaald bedrag aan, met gelukkiger en soms ongelukkiger gevolgen. Je kan allerlei theorieën ontwikkelen, maar voor mij is het essentiële: op voorwaarde dat je genoeg basisbuffer hebt moet je risicodragend belegd zijn. Voorts koop ik in mijn ogen intrinsiek goede waarden, zoals bijvoorbeeld Siemens of Melexis. KBC heb ik op een ongelukkig moment gekocht, maar ik hoop dat dat aandeel er ooit wel weer bovenop geraakt. Ik mik met mijn aandelen op de lange termijn. Obligaties koop ik minder omdat de rol van vastrentend door mijn groepsverzekering wordt vervuld.’

Mag u zich als financieel planner soms een financiële folie veroorloven?

‘Ik blijf toch een mens en een beetje een Bourgondiër. Ik heb een huis in het buitenland en daar brengen we regelmatig een paar dagen door. Vakantie is belangrijk en als er een sterrenrestaurant in de buurt is, bestaat de kans dat ze mij over de vloer krijgen. Wat me niet interesseert zijn dure wagens: een auto moet degelijk en functioneel zijn.’

BESTE INVESTERING

‘Mijn hoogste rendement haal ik uit mijn eigen bedrijven, die meteen ook mijn grootste investering uitmaken.’

SLECHTSTE INVESTERING

‘Fiscaliteit en parafiscaliteit. Als ik jaarlijks de balans opmaak van mijn privé en mijn vennootschappen en zie wat er bijvoorbeeld aan bijdragen voor het wettelijk pensioen buiten gaat en wat ik er ooit voor terugkrijg, is dat een slechte investering.’

Verschenen in De Standaard Economie op 26/4/12

Door stijgend watergebruik en watervervuiling neemt wereldwijd de druk op zoetwaterreserves toe. Een nieuwe studie berekent de watervoetafdruk op wereldschaal.

Heel wat landen verbruiken nu al meer water dan ze zelf hebben. Ze doen dat door virtueel water te importeren – virtueel, omdat het niet gaat om water an sich, maar om water dat is gebruikt om geëxporteerde industriële of landbouwproducten te maken of kweken.

Door de notie van de watervoetafdruk wordt het duidelijk dat waterverbruik uitsluitend per land bekijken niet voldoende is. Het is belangrijk om waterverbruik vanuit wereldperspectief in kaart te brengen. Als we naar een echt duurzame maatschappij willen evolueren, moeten we ook rekening houden met virtueel geïmporteerd water. De watervoetafdruk of Water Footprint (WF) houdt daar rekening mee. De WF onderscheidt drie soorten zoet water: blauw (oppervlakte- en grondwater), groen (regenwater) en grijs (afvalwater, meer specifiek: de hoeveelheid zoet water die nodig is om vervuiling te verdunnen tot de toegelaten norm).

Bedenkelijk record voor de Belgische industrie

Professor Arjen Hoekstra en dr. Mesfin Mekonnen van de afdeling Water Engineering and Management van de Universiteit Twente in Nederland hebben de watervoetafdruk van de mens grondiger dan ooit tevoren in kaart gebracht. De landen met de grootste interne watervoetafdruk zijn China, India en de VS. Niet minder dan 38% van de mondiale watervoetafdruk wordt veroorzaakt door deze drie landen. India heeft van alle landen de grootste blauwe WF (24% van het wereldverbruik). Die wordt in de eerste plaats toegeschreven aan de irrigatie van tarwe (33% van de Indische blauwe WF), gevolgd door rijst (24%) en suikerriet (16%). China produceert het meeste afvalwater ter wereld. Zijn grijze WF is goed voor 26% op wereldschaal.

In alle landen neemt landbouw de grootste slok uit het waterverbruik. Dat geldt ook voor België, waar landbouw goed is voor 53% van de totale WF. Veel opvallender is het feit dat de Belgische industrie verantwoordelijk is voor maar liefst 41% van de totale watervoetafdruk van ons land. Daarmee staan we wereldwijd op de eerste plaats. In geen enkel ander land ter wereld heeft de industrie procentueel zo’n grote watervoetafdruk. Ter vergelijking: in de VS en China is de industrie goed voor respectievelijk 18 en 22% van de watervoetafdruk. Op wereldschaal bekeken zijn de gemiddelden als volgt: 92% van de WF is voor rekening van de landbouw, 4,4% voor de industrie en 3,6% voor huishoudelijk water.

Virtuele waterstromen

Op wereldschaal is 19% van de WF van de landbouw toe te schrijven aan exportproducten, voor de industriële sector gaat het om ongeveer 41% van de WF. Alle sectoren bij mekaar genomen is ongeveer 19% van de wereldwijde watervoetafdruk niet bestemd voor binnenlands verbruik maar voor export. De handel in gewassen en hun afgeleide producten is daarbij goed voor het grootste percentage (76%). Veehandel en industrie zijn elk verantwoordelijk voor 12% van de wereldwijde WF-export. De belangrijkste virtuele waterexporteurs zijn (in dalende volgorde) de VS, China en India, gevolgd door Brazilië, Argentinië, Canada en Australië. De grootste virtuele waterimporteurs zijn de VS, Japan, Duitsland en China. De overzichtskaart geeft aan welke landen de grootste importeurs en exporteurs van water zijn. De landen in het groen zijn netto waterexporteurs, de landen in het geel en het rood zijn netto waterimporteurs.

De grootste uitvoerders op het gebied van de blauwe WF zijn de VS, Pakistan, India, Australië, Oezbekistan, China en Turkije. Samen zijn zij goed voor 49% van de virtuele export van blauw water. Stuk voor stuk zijn het landen die in meerdere of mindere mate kampen met waterstress, dat betekent minder dan 1.700 m³ watervoorraad per inwoner per jaar – bij minder dan 1.000 m³ per inwoner per jaar spreekt men van een watertekort. De keuze om het beperkte blauwe water te gebruiken voor export lijkt voor deze landen niet altijd duurzaam, noch efficiënt. Veel heeft er wellicht mee te maken dat externe factoren zoals schaarste zelden of niet worden doorgerekend in de prijs van water voor gebruik in de landbouw.

Waterverspilling en waterschaarste

De watervoetafdruk per inwoner verschilt enorm tussen landen. De landen met de kleinste WF per capita zijn de DR Congo (552 m³ per inwoner). Een Brit heeft per jaar een WF van 1.258 m³, een Amerikaan heeft een watervoetafdruk van 2.842 m³. Toppers zijn Bolivia (3.468 m³), Niger (3.519 m³) en Mongolië (3.775 m³ per jaar per inwoner). Dat ligt voor een deel mogelijk aan onbetrouwbare cijfergegevens, maar vooral aan verschillen in consumptie- en productiepatronen. Zo ligt de vleesconsumptie in Bolivië 1,3 keer hoger dan het wereldgemiddelde, maar de WF per ton vlees ligt er vijf keer hoger dan het wereldgemiddelde. In Niger is het graanverbruik 1,4 maal hoger dan gemiddeld, maar de WF per ton graan is 6 keer zoveel als het wereldgemiddelde. Sommige landen die kampen met waterschaarste zijn extreem afhankelijk van extern water: Malta (afhankelijkheid voor 92%), Koeweit (90%), Jordanië (86%), Israël (82%), de Verenigde Arabische Emiraten (76%), Jemen (76%), Mauritius (74%) en Libanon (73%).

Voor landen in deze situatie is het cruciaal dat ze zich verzekeren van een duurzame en betrouwbare import van waterintensieve goederen die ze zelf niet kunnen produceren. Voor de landen met een veel grotere waterafdruk per geproduceerde eenheid dan gemiddeld zou deze studie de ogen moeten openen. Zij kunnen mogelijk op een veel efficiëntere manier met water omspringen en zo het schaarse water besparen. En dat is nodig, want door de groei van de wereldbevolking en de veranderende voedingspatronen (de toenemende vleesconsumptie met name) en de klimaatverandering zal waterschaarste en -stress de komende decennia alleen maar erger worden op veel plekken in de wereld.

Oxfam stelt de sociale ondergrens en de ecologische bovengrens van de menselijke activiteiten voor als een dubbele cirkel waarin het goed toeven is. Binnen die twee cirkels kan elke wereldburger comfortabel en menswaardig leven en dat op een manier die de aarde niet bovenmatig belast. Dat impliceert meer gelijkheid voor iedereen en een veel grotere efficiëntie in de verwerking van natuurlijke grondstoffen tot basisvoorzieningen. Britten en Amerikanen zullen in de visuele voorstelling een donut zien – vandaar de ondertitel van het werkstuk,Can we live within de doughnut? – Belgen en Nederlanders wellicht eerder een reddingsboei. En misschien is dat laatste nog wel de beste interpretatie, want als we ons niet aan deze reddingsboei vastklampen, dreigen we grote sociale en klimaatrampen over ons af te roepen.

Duuzame ontwikkeling en armoede

De discussietekst A Safe and Just Space for Humanity maakt deel uit van de GROW-campagne van Oxfam. De bedoeling is onder andere te onderzoeken op welke manier voedselzekerheid mogelijk is voor iedereen. In een wereld met beperkte middelen brengt dat een zoektocht met zich mee naar een nieuw concept van welvaart, waarin gelijkheid centraal staat en de grenzen van de duurzaamheid worden gerespecteerd. De tekst is een work in progress waarop iedereen kan reageren, onder andere via de blog. Duurzame ontwikkeling in de ware en volledige zin van het woord betekent niet alleen dat alle mensen de beschikking zouden moeten hebben tot basisbehoeften als voedsel, water, gezondheidszorg en energie, maar ook dat het gebruik van grondstoffen door de mens niet leidt tot gevaarlijke veranderingen in de processen die de aarde draaiend houden. Die voorwaarde is in ons huidig planetair-economisch bestel niet vervuld, want de mens veroorzaakt momenteel een klimaatsverandering en een verlies van biodiversiteit. Tegelijk lijden ongeveer 900 miljoen mensen honger. 1,4 miljard mensen moet zien te overleven met minder dan 1,25 dollar (93 eurocent) per dag.

Toch is het niet zo dat iedereen een menswaardig bestaan geven, gepaard moet gaan met nog meer niet-duurzame ontwikkeling, een verdere uitputting van de aarde en een nog grotere aanslag op de biodiversiteit. Om alle mensen die nu honger lijden – 13% van de wereldbevolking – de broodnodige extra calorieën te bezorgen, volstaat 1% van het voedsel dat nu op aarde beschikbaar is. Als je de 19% wereldburgers die nu geen elektriciteit hebben van stroom zou voorzien, zou dat een toename in de wereldwijde CO₂-uitstoot veroorzaken van minder dan 1%. Met amper 0,2% van het wereldwijde BBP zou je de 21% van de wereldbevolking die nu overleeft op minder dan 93 eurocent uit de armoede kunnen verlossen. Armoede, honger en energiebehoeften oplossen is veel eenvoudiger te realiseren dan het grootste probleem oplossen waar de aarde mee kampt: de overconsumptie door de ongeveer 10% rijkste wereldburgers en de productiemethoden van de bedrijven die hun diensten en goederen leveren. Enkele ontluisterende cijfers: 16% van de wereldbevolking gebruikt 57% van alle elektriciteit. 50% van alle CO₂-uitstoot ter wereld wordt door amper 11% van de wereldbevolking veroorzaakt. 57% van het wereldinkomen is in handen van 10% van de mensen. 33% van het wereldwijde stikstofbudget wordt gebruikt om vlees te kweken voor EU-burgers, ongeveer 7% van de wereldbevolking. Veel Europeanen eten meer melk en zuivel dan goed voor hen is. Onder andere daardoor gebruikt de mensheid vier keer meer stikstof dan duurzaam is.

Oorzaken en remedies

De mens lijkt collectief zijn gevoel voor maat en richting kwijt. Kate Raworth van Oxfam benoemt drie oorzaken van de dubbele blinde vlek die armoede tolereert en overconsumptie aanmoedigt. Overheden hebben aan beide problemen al decennialang te weinig aandacht besteed. Ze hebben zich toegespitst op de belangen van de machtigen. Economische indicatoren als de groei van het BBP hebben geen oog voor sociale rechtvaardigheid en het milieu. Ten derde zijn de plannen voor duurzame ontwikkeling die al dateren van 1987 (de World Commission on Environment and Development) en 1992 (de Verklaring van Rio) niet in de praktijk omgezet. Om verandering te brengen in deze impasse, moeten we de sociale, economische en milieu-aspecten van duurzame ontwikkeling op een geïntegreerde manier leren bekijken. De sociale en milieugrenzen moeten de contouren van alle economische activiteiten bepalen. Het uiteindelijke doel van de economie moet niet groei maar welzijn zijn en daarom moeten we ermee ophouden om economische ontwikkeling alleen maar in dollars en euro’s te meten. We moeten economie ook leren zien in termen van klimaateenheden (aantal tonnen uitgestoten CO₂ bij economische activiteiten) en menselijke termen (aantal mensen dat honger lijdt).

Mensenrechten en de grenzen van de planeet

De Universele verklaring van de rechten van de mens stelt het minimum vast waarop elke mens recht heeft om een waardig bestaan te leiden. Een minimum dat vandaag bijlange niet overal gehaald wordt, als je kijkt naar voedselonzekerheid, inkomensongelijkheid, hygiëne, gezondheidszorg, onderwijs, analfabetisme, gender- en sociale ongelijkheid, stemrecht en zo voort, al is er in de laatste decennia op een aantal van deze gebieden stevige vooruitgang geboekt. Zo hadden in 2008 1,8 miljard mensen een betere toegang tot drinkwater dan in 1990. Op tien jaar tijd ging het aantal malariadoden met 20% achteruit en 13 keer meer mensen krijgen antiretrovirale HIV-therapie in 2009 dan in 2004.

De grenzen van wat de planeet aankan, zijn door 29 wetenschappers gedefinieerd in opdracht van het Stockholm Resilience Centre in 2009. Zij geraakten het eens over negen essentiële grenzen. Wanneer die overschreden worden, dreigen we het comfort van het huidige geologische tijdvak, het Holoceen, in te ruilen voor een onstabiele en onzekere toekomst. Voor vijf van de negen factoren zitten we al boven het vooropgestelde plafond: C0₂-concentratie in de atmosfeer, verlies van biodiversiteit, stikstofgebruik, ozonconcentratie en verzuring van de oceanen. Voor de andere factoren zitten we er nog onder of is de berekening nog nader te bepalen.

Het slechte nieuws is dat klimatologische veranderingen in de eerste plaats de allerarmsten treffen en dat armoede op zijn beurt kan bijdragen tot het niet-duurzame gebruik van natuurlijke bronnen. Erger nog, ook op de verkeerde manier verduurzaming nastreven, kan armoede verergeren, denk maar aan hoe biobrandstoffen van de eerste generatie zorgen voor een stijging van de voedselprijzen.

Minder verbruiken met meer mensen

Het goede nieuws is dat een juist beleid er in kan slagen om zowel armoede uit te roeien als duurzaamheid te bevorderen. Slechts enkele voorbeelden. Vrouwen toegang geven tot geboortebeperking zorgt voor een daling van de groei van de wereldbevolking en dus minder druk op de schaarse middelen. Betere isolatie helpt tegen energiearmoede en zorgt voor minder CO₂-uitstoot. Erop toezien dat niet langer een derde van het voedsel verloren gaat bij het oogsten, opslaan of bij de eindverbruiker, zorgt ervoor dat er minder land, water, (kunst)mest en CO₂-uitstoot nodig is.

Maar de belangrijkste les ligt in de hierboven aangehaalde cijfers over de verschillen tussen de rijkste 10% en de allerarmste 20% van de wereldbevolking. De armen genoeg voedsel, energie en inkomen bezorgen, kost bijna niets en zet nauwelijks extra druk op wat de planeet aankan. Als we binnen de grenzen van het planetair haalbare willen blijven zullen de rijkste 10% van de wereld – met name de meest Europeanen en Noord-Amerikanen – dringend hun consumptiepatroon moeten aanpassen. Dat in de wetenschap dat de wereldwijde middenklasse in de komende twintig jaar meer dan verdubbelen zal, van 2 miljard consumenten nu naar bijna 5 miljard in 2030 (vooral in China en India). De rijksten onder hen dreigen zeer onduurzame consumenten te worden. Naar verwachting zullen er tegen 2030 dubbel zoveel auto’ zijn en zal het Chinese vleesverbruik met 40% toenemen. Er zijn weliswaar grote efficiëntiewinsten mogelijk op het gebied van voedselafval, water dat nu verloren gaat bij irrigatie en het brandstofverbruik van auto’s. Maar een verbeterde efficiëntie alleen volstaat niet, want die leidt tot lagere prijzen en mogelijk nog meer consumptie.

Omdat het een discussietekst is, stopt het Oxfam-document hier. Wie op zoek is naar oplossingen, zal zelf aan het denken, discussiëren en doen moeten slaan. Je huis isoleren, minder of geen vlees meer eten en de auto aan de kant laten staan, het is alvast een begin. Maar het is duidelijk dat er structurele veranderingen nodig zijn aan onze economie en ons binnen- en buitenlands beleid en dat liever morgen dan overmorgen.

Verschenen in Argus Actueel

Michaêl R. Roskam loopt het droomparcours van een debuterend regisseur: hij reist de wereld rond om overal op festivals prijzen in ontvangst te nemen voor Rundskop, en zijn film wordt de Belgische inzending voor de Oscars.

Hoeveel internationale prijzen heb je ondertussen al gewonnen? Wat was de leukste?
Ik denk dat we ondertussen een tiental prijzen hebben weggekaapt. Alle prijzen zijn leuk om te winnen, maar qua sfeer was het Austin Fantastic Fest het zotste. Zoals wel meer festivals voor de fantastische film hebben zij nu ook een competitie voor edgy drama, misdaad en film noir. Veel fantasyliefhebbers zijn volwassen geworden en hebben nu ook een bredere cinefiele smaak.
Wat is de volgende stap? Zie je jezelf al zitten op de Oscar-ceremonie?
Toch niet. Dromen is mijn beroep, maar ik doe het alleen in mijn verhalen. Ik ben in de promotiecarrousel gestapt en vind dat heel tof. We hebben een distributeur in de VS en die wil natuurlijk zijn kansen verzilveren mochten we effectief genomineerd worden. Met een publicist proberen we te lobbyen bij de Academy Members in een poging om het verschil te maken.
Heb je tijd om aan een volgende film te denken?
Ik probeer het. In de zomervakantie heb ik zitten schrijven, en onlangs had ik nog een paar weken tijd. Vanaf januari wil ik een punt zetten achter de festivals en me 100% aan mijn volgende film wijden. Het succes van Rundskop zet druk op de ketel, maar dat vind ik net goed. Ik heb het gevoel dat ik nog heel veel groeimarge heb, dat Rundskop nog maar een begin was.

De plechtig beloofde loonsverlaging van onze excellenties – zie alle voorpagina”s vorige week – komt er dan toch.

Thomas Mels, woordvoerder van de eerste minister, is formeel: ”Die 5 procent gaat af van de lonen én van de onkostenvergoedingen.” De eerste keer dat we hem belden, luidde dat nog anders. Maar dat is dan bij deze rechgezet.

Elio Di Rupo houdt maandelijks zo 10.921,14 euro netto over. Dat is 5 procent (556,28 euro) minder dan wat Yves Leterme verdiende als premier. Een staatssecretaris zal het met 10.184,64 euro netto moeten zien te rooien: 517,51 euro minder dan onder Yves Leterme.

De Staatsraad

Maar waarom is het loon van onze excellenties eigenlijk wat het is? Tijd voor een korte geschiedenisles met Herman Matthijs, professor politieke en openbare financiën (VUB en UGent). ”Ministers kregen aanvankelijk gewoon hun parlementswedde doorbetaald. In de periode vóór WOII werd minister steeds meer een voltijdse job. Daarom leek het alleen maar fair hen een aanvullend loon te betalen, bovenop dat van de parlementsleden die maar één keer per week moesten komen stemmen.” Het vaststellen van het loon was aanvankelijk nattevingerwerk, maar tegenwoordig zijn de lonen van parlementsleden gerelateerd aan het loon van een Staadsraad, een rechter bij de Raad van State. Ook in het Vlaamse Parlement luidt de regel dat ‘het brutobedrag van de parlementaire vergoeding wordt vastgesteld onder verwijzing naar het basissalaris van een Staatsraad.”

Een échte oplossing

”De afgelopen jaren heeft het parlement met de regelmaat van de klok de weddenschalen van een Staatsraad verhoogd”, merkt professor Mattthijs fijntjes op. ”Ze weten wel waarom.”

Herman Matthijs suggereert een oplossing die meer kan besparen dan de huidige symbolische besparing van amper 4 procent op de ministerinkomens. ”Je kan je afvragen waarom wij met de afgeslankte federale bevoegdheden nog zes staatssecretarissen nodig hebben. Ik denk dat we het zeker zouden kunnen rooien met minder regeringsleden op federaal en Brussels niveau.”

Politiek versus privé

In vergelijking met Jan Modaal verdienen ministers een mooie wedde, maar hun dagelijkse inzet en hun verantwoordelijkheid is wellicht ook een pak hoger. In vergelijking met directiefuncties in de privé komen onze ministers er bekaaid af. En is Di Rupo eigenlijk niet de ceo van de nv België, een bedrijf met een omzet van 369 miljard euro aan bbp, ook al torst het een forse schuldenlast? En zijn onze ministers niet zijn directiecomité? Hun loon verdwijnt nochtans in het niets bij dat van een Didier Bellens, topman van Belgacom, die volgens de laatst bekende cijfers meer dan tien keer meer verdient dan zijn voogdijminister.

2,3 miljoen euro/jaar

Bellens situeert zich met zijn all-in maandloon van 186.149 euro bruto weliswaar rond het gemiddelde van 2.275.183 euro dat gedelegeerd bestuurders van een groot beursgenoteerd Belgisch bedrijf jaarlijks verdienen, zo berekende Xavier Baeten van het Executive Remuneration Research Centre van de Vlerick Management School. Marc Coucke, ceo van Omega Pharma, verdient 3,7 keer meer per maand dan Elio Di Rupo. In vergelijking met hun collega’s in de privé zijn onze ministers dus armoezaaiers.

En in andere landen?

Misschien kan je ministerlonen best vergelijken met die in andere landen. Wat dat betreft, mogen de Belgische en Vlaamse ministers niet klagen. Zo ligt het brutojaarloon (met onkostenvergoeding) van Elio Di Rupo maar liefst 34 procent hoger dan dat van zijn Nederlandse ambtgenoot. Anderzijds doet Di Rupo het met zijn brutomaandloon van 16.902 een stuk minder goed dan de Duitse Angela Merkel die, onkostenvergoeding inbegrepen, 23.590 euro mee naar huis neemt.

Wat loon afgeven betreft, doet niemand het beter dan de Britse David Cameron, die recht had op 19.473 euro maar genoegen nam met 14.378 euro. De Franse president Nicolas Sarkozy – goed voor een dikke 20.000 euro per maand – volgt een andere denkpiste. Hij weigerde loon in te leveren. ”Dat wel doen, zou een ambigu signaal uitsturen dat de Fransen zou beangstigen”, legde een medewerker uit aan Le Figaro. ”Als we de lonen van de president en de premier laten zakken, zou dat betekenen dat we dat voor iedereen zouden gaan doen.”

Verschenen in Jobat op 14/7/12

Als beginnend belegger leerde u een harde les. Wat ging er fout?

‘Ik was vooral slecht voorbereid op wat ik deed. Via fondsen bij de bank maakte ik kennis met aandelen en later met opties. Die spraken me aan als ingenieur, want het is eigenlijk pure wiskunde. Alles ging geweldig, alleen was ik me er niet van bewust dat ik in een van de sterkste hausses van de laatste honderd jaar zat. Alles wat ik aanraakte, veranderde in goud. Dat is eigenlijk het ergste dat je als jonge belegger kan overkomen.’

Wat was beurstechnisch het probleem?

‘Met mijn optieposities gaf ik dekking aan aandelenposities. Van als die laatsten wegvielen, had ik geen borgstelling meer en eiste de bank dat ik de dekking zou aanzuiveren. Daar heb ik een mooi huis aan verloren en toen was er nog een flinke financiële put over. Het is niet echt een probleem om miljoenen te verliezen als je ze hebt. In mijn geval verloor ik meer dan ik bezat, waardoor ik me in de schulden werkte.’

Toch keerde u de beurs niet de rug toe.

‘Ik ben ervan overtuigd dat het leven voor 5% bestaat uit wat er op ons afkomt en voor 95% uit wat we ermee doen. Ik heb dan ook niet de neiging om de schuld van het fiasco bij iemand anders dan mezelf te leggen. Als je niet de volledige verantwoordelijkheid neemt voor wat je doet, moet je wegblijven van de beurs. Ik wou het een volgende keer beter doen en gelukkig werden mijn schulden door de bank omgezet in een lening.’

Wat zijn voor u de basisregels van goed beleggen?

‘Heel kort: de juiste hoeveelheid aandelen kopen, verliezers kortwieken en winnaars maximaliseren. Er bestaan geen slechte tijden op de beurs, alleen maar een slechte voorbereiding. De financiële sector staart zich blind op analyse: wat moet ik wanneer kopen? Waarom is mijn aandeel aan het zakken? De antwoorden daarop biedt de financiële industrie met plezier aan. Maar analyse is maar een heel klein stukje van de puzzel. Veel belangrijker is het verliezers klein te houden, met name door het gebruik van een stop-loss. Dat is wat Warren Buffett bedoelt met: “Don’t let a mistake turn into a problem.” Investeren gaat niet over gelijk krijgen, maar om berekend risico te nemen. Als het niet de goede kant uitgaat, kies dan eieren voor je geld. Maar niemand verbiedt je om een gedaald aandeel later terug in portefeuille te nemen.’

Met het idee van winnaars maximaliseren gaat u in tegen de mantra van de spreiding.

‘Het idee van spreiden komt van bankiers en institutionele beleggers. Een beetje vastgoed, een beetje goud, klassieke spaarformules en wat aandelen. Beleggingen verspreiden over verschillende aandelen vermindert niet noodzakelijk het risico. Als de beurs daalt, is het zoals met de bootjes bij eb in de haven: die gaan allemaal omlaag. Wat wel zeker is, is dat door spreiding het rendement uitgevlakt wordt. Als je je verliezers kort houdt, geeft het niet dat je veel verliezers hebt. Zolang je maar veel winnaars hebt om het verlies goed te maken.

Vergt deze aanpak een dagelijks en dynamisch beheer?

‘Ik zal nooit tijdens beurstijd beslissingen nemen. Er is een tijd van denken en van doen bij de beurs. Ik kijk alleen zondagavond een halfuurtje naar de koersen en noteer dan wat ik moet doen. Tijdens de week voer ik alleen maar uit, zonder na te denken. Dat is een manier om de emotionele factor uit te sluiten.’

Blijft u nu ver van opties of hebben die nog hun nut?

‘Opties zijn een heel waardevolle tool als je weet wat je ermee kunt doen. Ik denk dat ze in de eerste plaats dienen om risico te beheersen en pas in de tweede plaats om winst mee te maken. Als je aandelen koopt, kan je voor een verwaarloosbaar bedrag voor dezelfde hoeveelheid call-opties kopen. Dan weet je dat je nooit meer dan je inleg kunt verliezen. Er wordt tegenwoordig veel gespeculeerd met opties, maar dat zal die mensen zuur opbreken, zoals ik uit eigen ondervinding weet.’

Wat is uw financiële ambitie? Droomt u al terug van gouden bergen?

‘Mijn lening is bijna afbetaald. De beurs heeft me gekelderd, maar ook terug recht geholpen. Ondertussen heb ik ook veel levenswijsheid opgedaan. De ganse wereld draait om geld. Alles kost geld. Voor mij gaat het erom om die relatie om te draaien en me de vraag te stellen: wat kost geld mij? Geld kost je altijd iets: tijd, vriendschap, liefde. Geld interesseert me steeds minder. Geld verdienen op de beurs is geen enkel probleem. Het behouden is de kunst.’

SLECHTSTE INVESTERING

‘Als ik heel eerlijk mag zijn: die heb ik niet. Omdat ik uit elke investering iets heb meegenomen die me vandaag maakt tot de mens die ik ben. Al is het maar een dure les in bescheidenheid of nederigheid.’

BESTE INVESTERING

‘Kennis. Ik heb honderden boeken verslonden. In de tweede plaats: Monest. Niet alleen omdat het me geld opbrengt, maar omdat ik er gelijkgezinde mensen vind.’

Verschenen in De Standaard op 16/2/12