“Duurzaamheid zal goedkoop zijn, of ze zal niet duurzaam zijn”

Volgens VITO-directeur Dirk Fransaer zijn we met ons woningbeleid en de fixatie op energie-efficiëntie helemaal verkeerd bezig. Goedkope duurzame energie uit diepe geothermie is het alternatief waar hij op inzet.

Voor de vierde keer al organiseren VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek) en TERI (het Indische The Energy and Resources Institute) hun gezamenlijke i-SUP-conferentie. De instituten bundelen de krachten om opnieuw een groot aantal ondernemers, investeerders, overheden en experts rond de tafel te krijgen en te praten en te leren over duurzame innovatie. Er zal ongetwijfeld veel aandacht gaan naar de komst van Virgin-baasRichard Branson, maar de infosessies over geothermie beloven zo mogelijk nog meer te spetteren. Een vooruitblik met VITO-directeur ir. Dirk Fransaer.

Met Richard Branson halen jullie een wereldberoemd entrepreneur, visionair, avonturier en voorvechter van duurzaam ondernemen in huis. Maar kan je wel een duurzaam ondernemer zijn als baas van een luchtvaartmaatschappij die een slordige 6 miljoen ton CO2 per jaar uitstoot? Dirk Fransaer “Branson is een grote publiekstrekker. Hij sluit inderdaad aan bij het duurzaamheidsaspect en bij waar we met i-SUP2014 naartoe willen, meer bepaald het onderdeel dat gaat over investeren in duurzame oplossingen. Duurzame groei kunnen en moeten we stimuleren door de combinatie van ondernemerschap en duurzame ontwikkeling. Hierbij is CO2 maar één component van duurzaamheid in de context van klimaatverandering. Maar duurzaamheid is veel meer dan het vermijden van klimaatverandering. Richard Branson zal trouwens in discussie treden met astronaut Frank De Winne over de haalbaarheid van duurzame ruimtevluchten.”

Hoe definieert u duurzame ontwikkeling? En welke plaats heeft luchtvaart daarin?  Dirk Fransaer “Ik wil de vraag graag opentrekken naar welk economisch model wij willen en welke rol transport daarin moet spelen. Als duurzame landbouw eng – en volgens mij onterecht – gedefinieerd wordt als lokale landbouw met uitsluitend lokale afzet is het inconsequent om tegelijk van Vlaanderen de transporthub van Europa te maken. Het is onmogelijk om de aardbeien uit Zuid-Afrika tegen te houden wanneer die dank zij massatransport niet veel duurder zijn dan die van de boer van bij ons.”

“VITO hanteert een viertal wereldbeelden, gedefinieerd door internationale organisaties. In één dergelijk wereldbeeld overheerst een geglobaliseerde wereld. In een ander daarentegen wordt een eerder lokaal wereldbeeld aangehangen. In het geglobaliseerd wereldbeeld is er duidelijk een contradictie tussen duurzame lokale landbouw in Vlaanderen en een grootschalig aanbod via geglobaliseerd transport van voedsel. Wereldbeelden, of specifieke toekomstbeelden voor Vlaanderen, dienen consequent te zijn, anders krijg je een amalgaam van aan elkaar tegengestelde oplossingen. Om terug te komen op luchtvaart: neen, CO2 uitstotende luchtvaart is niet duurzaam, maar willen we dan met zijn allen vanaf nu kiezen voor vakantie in eigen land? Ik dacht het niet. De oplossing lijkt me eerder om te werken aan CO2-vrij transport. Wat luchtvaart en scheepvaart betreft staan we hier voor bijzonder grote uitdagingen.”

i-SUP2014 besteedt veel aandacht aan diepe geothermie. Waarom? Dirk Fransaer “Niet alleen VITO is ervan overtuigd dat diepe geothermie een zeer belangrijke bijdrage kan leveren aan ons energievraagstuk. Neem eens een kijkje op Google.org/egs. In een van de Youtube-filmpjes op die site over Enhanced Geothermical Systems rekent dr. Jefferson Tester van het Massachusetts Institute of Technology voor dat als de VS 2% van zijn potentieel aan diepe geothermie zou ontginnen, ze 26.000 jaar lang de primaire energievoorziening kunnen verzekeren – dat is warmte en energie voor alle Amerikaanse gebouwen, fabrieken en transport. Ook bij ons en in feite overal ter wereld is het potentieel enorm als je op 6 km diepte water injecteert in gesteente en de stoom terug opvangt en gebruikt voor verwarming en stroomproductie. De enige vraag is: kan je het op een kostenefficiënte manier ontginnen? Kan je het zo goedkoop maken dat je geen groenestroomcertificaten nodig hebt? Wij denken dat het antwoord zit in het koppelen van de verschillende centrales en een geïntegreerd warmte- en elektriciteitsgebruik.”

Wat staat de ontwikkeling van diepe geothermie in de weg?  Dirk Fransaer “Europa en Vlaanderen willen tegen 2050 evolueren naar een duurzame, koolstofarme maatschappij. Toch stel ik vast dat de regelgeving en het beleid vandaag contraproductief zijn om die doelstelling te bereiken. Het Vlaams parlement heeft recent een resolutie aangenomen waarin zeven Vlaamse decreten zijn opgelijst die moeten gewijzigd worden om diepe geothermie te realiseren. Ook een aantal Europese directieven gaan lijnrecht in tegen de ontwikkeling van diepe geothermie. Wat de EU vandaag promoot is rijkeluisduurzaamheid, enkel haalbaar voor wie veel geld heeft. De EU is de sociale component in duurzaamheid vergeten en is dus per definitie niet duurzaam bezig. Met een boutade: duurzaamheid zal goedkoop zijn, of ze zal niet duurzaam zijn. Een van de schrijnendste voorbeelden van hoe het niet moet is trouwens het woningbeleid van de EU.”

Wat is er mis met het beleid rond bouwen en renoveren en hoe moet het dan wel worden aangepakt?  Dirk Fransaer “De renovatiegraad ligt momenteel op 1%. De strenge normen rond energie-efficiëntie en isolatie maken bouwen en verbouwen veel te duur, met als gevolg dat de bouwsector problemen heeft, de huurmarkt dreigt op te drogen en er een toenemende vraag naar dure, sociale woningen ontstaat. De trias energetica is een wet van Meden en Perzen geworden, maar helaas is het soms niet efficiënt om zo efficiënt mogelijk trachten te zijn. Het is zinloos om woningen te isoleren tot op het niveau dat nu wordt voorzien, inclusief de vereiste maatregelen voor duurzame energiewinning. Er zijn voldoende studies die uitwijzen dat het effect op bestaande woningen een veel te hoge prijs heeft voor het bereikbare resultaat. De vervanging van minder rendabele stookketels tot 2020 genereert 80% van de CO2-reductie die men beoogt met de huidige EPB-regelgeving voor nieuwbouwwoningen en dat voor een aanzienlijk lagere kostprijs. Vaak zijn die vervangingen gewoon veel goedkoper. Toch hoor je daar bijzonder weinig over.”

“Het is eigenlijk verbazend dat men bij de aanschaf van een nieuwe wagen geen verplichting oplegt om een elektrische wagen aan te kopen, terwijl men bij nieuwbouw wel strenge en dure normen oplegt. Met de overschakeling op elektrisch personentransport zou men op tien jaar tijd – de gemiddelde levensduur van een wagen in Vlaanderen – de CO2-uitstoot van Vlaanderen met circa 12% kunnen reduceren. Bovendien is de kostprijs qua verbruik van dergelijke wagens spectaculair lager dan voor klassieke personenwagens.”

Maar beter nog is: stoppen met isoleren en lage-energiewoningen bouwen en overschakelen op diepe geothermie?  Dirk Fransaer “Het huidige systeem faalt: woningen worden steeds duurder en uiteindelijk onbetaalbaar. Veel mensen die hebben belegd in een eigen woning zullen die vanaf 2020 niet meer kunnen verkopen door de steeds strengere energienormen. Dat is zonder meer een massale vernietiging van maatschappelijk kapitaal. Natuurlijk moeten we de CO2-uitstoot terugdringen, maar dan wel op een betaalbare manier. Dat kan met het onbeperkte energie-aanbod van diepe geothermie en aan zonnelicht in de Zuidelijker gebieden. Als we diepe geothermie kunnen ontwikkelen en aanbieden aan een betaalbare prijs, creëren we een warmte-overschot en kan je woningen op een warmtenet aansluiten. Een dergelijk warmtenet kan ook gevoed worden met bestaande industriële restwarmte. Zo sla je twee à drie vliegen in één klap. Energie wordt goedkoop of tenminste niet duurder, zal overvloedig aanwezig zijn en is CO2-neutraal. Dan moet je nog steeds isoleren, maar volstaat een E50-peil. Vóór de oliecrisis van de jaren zeventig was er van isolatie geen sprake, want energie was spotgoedkoop. Sindsdien gaan we ervan uit dat energie steeds duurder zal worden, maar dat zou eigenlijk niet mogen. Het moet de uitdaging van de technologie en de maatschappij zijn om energie betaalbaar te houden of ze terug betaalbaar te maken. Als energie duurder wordt, valt alles stil en dat kunnen we ons niet permitteren. Als optimist moeten we ervan durven uitgaan dat energie even duur zal blijven of goedkoper zal worden. Dan klopt ook de theorie achter efficiëntie en het E-peil niet langer.”

Hoe denkt u de politiek en de ondernemers te overtuigen van deze Copernicaanse energie-omwenteling? Doet VITO wel genoeg om zulke oplossingen naar voor te schuiven en te helpen realiseren?  Dirk Fransaer:  “Er wordt vaak onder het mom van energiepolitiek een andere agenda ontplooid, ofwel door willoos Europa achterna te lopen ofwel door bepaalde thema’s op gekleurde wijze te recupereren. Dat is mogelijk omdat er te weinig maatschappelijke discussie is, of hoogstens in slogans wordt gedacht. De effecten van de geplande en genomen maatregelen worden voldoende doorgerekend, maar er wordt onvoldoende rekening mee gehouden. Ik wil ook de hand in eigen boezem steken en erkennen dat het potentieel van diepe geothermie en restwarmtenetten nog niet ruim genoeg bekend is. Maar we werken eraan, onder andere met i-SUP2014. Al blijft het voorlopig erg moeilijk om investeerders en financiële instellingen te vinden om op 6 km diepte naar aardwarmte te boren. Vreemd eigenlijk, want geld vinden voor de bouw van een windturbine die alleen maar rendabel is als ze groenestroomcertificaten opbrengt, dat lukt dan weer wel.”

i-SUP2014 vindt plaats van 1 tot 3 september 2014 in het Antwerpse Hilton Hotel. De conferentie staat in het teken van industrie en innovatieve duurzame productie. Meer info en inschrijven via de website:http://www.i-SUP.org

Verschenen op Argus Actueel, 7/8/14